sreda, decembar 12, 2018
Naslovna / Moj Grad / Jevreji u Bačkoj Palanci
Sinagoga u Bačkoj Palanci.

Jevreji u Bačkoj Palanci

Jevreji su sve do 1948. godine bili naši sugrađani. Nakon toga se 37 palanačkih Jevreja koji su preživeli Holokaust, zajedno sa svojim kantorom Eugenom Grosom, preselilo u Izrael. Oni najradoznaliji na kraju teksta, ispod svih izvora, mogu da pogledaju spiskove palanačkih Jevreja stradalih u Raciji 1942, onih koji su bili dovoljno srećni da prežive Holokaust i oni koji su ustali protiv nacističkog zla odlučivši da se bore u NOB-u.

Zanimljivo je, međutim, da su prvi Jevreji naseljavali ove prostore više od hiljadu godina ranije. 1966. otkriven je lokalitet „Ciglana“, kraj puta Bačka Palanka-Čelarevo. 1972. godine počela su iskopavanja koja je izvodio Dragan Vilotijević, kustos Muzeja grada Novog Sada[1]. Tada je otkriveno naselje sa kraja VIII i početka IX veka, koje je postalo poznato kao Avarska nekropola, na kojem su pronađeni ostaci jevrejskog naroda, najverovatnije Hazara. Ovaj lokalitet je jedan od najzanimljivijih i svakako najmisteriozniji lokalitet na teritoriji Opštine Bačka Palanka, pre svega zato što Jevreja u to vreme na području Panonske nizije nije bilo.

Cigla sa menorom sa arheološkog nalazišta "Ciglana" kod Čelareva.
Cigla sa menorom sa arheološkog nalazišta „Ciglana“ kod Čelareva.

Nakon nestanka misterioznog jevrejskog naroda koji je ovde naseljavao levu obalu Dunava, usledilo je zatišje dugo hiljadu godina, sve do Srednje terezijanske kolonizacije (1749-1772). Prvi Jevreji naseljavaju se u Novoj Palanci 1771. godine.[2] Novopalanački Jevreji su bili Aškenazi (Nemački) Jevreji. Jozef II je 1782. godine izdao Patent o verskoj toleranciji, kojim su Jevreji dobili pravo na visoko školovanje, držanje privatnih fabrika i zapošljavanje hrišćanskih sluga[3]. Međutim, i dalje su bili obavezni da u zvaničnim dokumentima koriste nemački jezik umesto hebrejskog, a od 1784. morali su i zvanično da usvoje germanizovana prezimena. Veliko poboljšanje je bilo i utome što Jevreji više nisu morali da žive u getima i nose žute trake, te u Palanku osamdesetih godina dolazi novi talas jevrejskih porodica. Doseljavanje Jevreja nije bilo dobro prihvaćeno od strane ostalih stanovnika[4].

U to vreme, palanački Jevreji nisu imali sopstvenu crkvenu opštinu, nego su bili pod nadležnošću Jevrejske opštine Neoplanta. Verske službe obavljale su se u jednoj privatnoj kući koju su zvali „molitveni dom“. Postojanje Jevrejskog groblja, koje se i dan-danas nalazi na Gajdobranskom putu, zabeleženo je još pre 1800. godine. Županija je polovinom 1806. godine donela odluku o dodeli građevinskog zemljišta za izgradnju sinagoge.[5] Izgradnja sinagoge završena je 1807. godine, na današnjoj adresi Žarka Zrenjanina 62. U istoj ulici, pored same sinagoge, 1835. je izgrađeno ritualno kupatilo – mikve, košer mesara i Jevrejska osnovna škola.

Sinagoga u Bačkoj Palanci.
Sinagoga u Bačkoj Palanci.

Jevreji su se najčešće bavili trgovinom i bankarstvom, o čemu svedoči raskoš očuvanih kuća i nadgrobnih spomenika, koji nadmašuju čak i nemačke na Rimokatoličkom groblju. Prvi palanački istoričar, Nikolaus Hep, spominje da su neki jevrejski trgovci u to vreme išli sa frulicom kroz selo, prodajući domaćicama stvari koje su im trebale, a koje su prethodno otkupljivali od lokalnih poljoprivrednika. Većina je po izgradnji sinagoge živela u samom centru Nemačke Palanke, što bliže samoj građevini, najverovatnije zbog ograničenja kretanja na Šabat.

Sinagoga u Nemačkoj Palanci je do 1820. godine bila bez rabina. Nakon toga, rabini su bili:

Aron Štern (1820-1831)
Lev Lihtental (1836-1851)
Solomon Dojč (1885-1904)
dr Bendžamin Fišer (ortodoksni rabin, napustio zajednicu 1917)
Od 1917, zajednica je bila bez rabina, a službu je vršio kantor Pinkas Kon do svoje smrti 1926. Zatim je došao rabin Eugen Gros[6].

Unutrašnjost sinagoge.
Unutrašnjost sinagoge.

1880. godine, u Nemačku Palanku dolazi učitelj Isidor Kon i postaje glavni pokretač jevrejske zajednice u gradu. Na njegovu inicijativu osnovani su društvo za zdravstvenu zaštitu, omladinska biblioteka i čitaonica.[7] Iste te godine, na popisu stanovništva su zabeležena živela 493 Jevreja, što je bilo 4,6% stanovništva. Položaj Jevreja ilustruje i podatak da su u Jevrejskoj školi 1884. postojala tri učitelja – Koloman Hajman, Adolf Špic i njegova žena Ilona Špic. Manje od dvadeset godina kasnije, školi je bio potreban samo jedan učitelj[8]. Međutim, njihova zajednica, uprkos konstantnom opadanju broja stanovnika u narednom periodu, ostala je razvijena i ostavila je veliki uticaj na prošlost našeg grada. Tako su i jedni od osnivača parnog mlina u Staroj Palanci, preko puta pravoslavnog groblja, bili dva Jevrejina – Jozef Šen i Jakob Jerkovski. Mlin su otvorili 1911. i prvo je služio za sušenje hmelja. Zgrada u ulici Jugoslovenske armije u kojoj se donedavno nalazio kafe „Caffe“, a sada kafe „Springfield“, do Drugog svetskog rata je bila Jevrejska banka. Čak je i čuveni hotel „Dunav“ pripadao Jevrejinu po imenu Rajter[9].

Bivša zgrada jedne jevrejske banke, danas kafe. Foto Saša Lazarević.
Bivša zgrada jedne jevrejske banke, danas kafe. Foto Saša Lazarević.

Pred kraj XIX veka, dolazi do izdvajanja manje grupe Ortodoksnih Jevreja, koji su bili mnogo konzervativniji od neologa. Njihov broj u Palanci nikada nije premašio više od pedesetak ljudi, tako da su se uvek okupljali u privatnoj kući. Zanimljivo je da je običaj među malim jevrejskim opštinama bio da dovode ljude sa izuzetnom reputacijom. Tako je početkom XX veka palanački ortodoksni rabin bio dr Benjamin Fišer (1878-1965), koji je kasnije bio ortodoksni glavni rabin Mađarske gde je služio u sinagogi Rumbah, a potom čak i u Londonu.[10]1913. godine, u Staru Palanku dolazi dr Aleksandar Dembic , prvi staropalanački lekar i otac još poznatijeg Andrije Dembica (1904-1991), koji je krišom lečio partizane za vreme okupacije. Verovatno najpoznatija bačkopalanačka Jevrejka je Beli Rohel Frajnd, poznatija kao Rahela Ferari. Po njenom rođenju u Zemunu 1911, otac joj je od strane austrijskih vlasti proteran u rodnu Nemačku Palanku, gde je ona odrasla i završila osnovnu jevrejsku školu. Njoj će, kao i dr Dembicu, biti posvećeni posebni tekstovi.

Rahela Ferari na poštanskoj markici iz 2007.
Rahela Ferari na poštanskoj markici iz 2007.

Pred Drugi svetski rat, u Bačkoj Palanci je živelo 229 Jevreja neologa, i još pedesetak ortodoksnih Jevreja. Neološki kantor je bio Eugen Gros, a ortodoksni Jonas Glauber[11]. Oni su ujedno bili i poslednji kantori Jevrejske zajednice u Bačkoj Palanci. 11. aprila 1941. godine, Mađarska je objavila rat Kraljevini Jugoslaviji. Do 15. aprila, mađarska vojska je okupirala celu Bačku[12], a 29. juna su Bačka i Baranja zvanično pripojene Kraljevini Mađarskoj pod nazivom „Delvidek“ (Južna oblast)[13]. Jevreji su u Mađarskoj već bili lišeni osnovnih građanskih prava. Zloglasni „Zakon o Jevrejima“ se u okupiranim teritorijama sprovodi od decembra 1941. godine[14]. U Bačkoj Palanci je zabeleženo postojanje logora u kojem je između 1941. i 1944. nastradalo „5-50 žrtava“[15], tako da su najverovatnije iz njega žrtve samo slane dalje u koncentracione logore širom Mađarske i Nemačke. U Raciji januara 1942. godine u Novom Sadu, stradalo je dvadeset dvoje Jevreja sa teritorije Bačke Palanke i bačkopalanačkog sreza. Jedan Jevrejin ubijen je u Bečeju i jedan Srbin iz Despotova u Loku. U martu 1944, Nemačka je okupirala Mađarsku i preuzela nadležnost nad Bačkom. 5. maja iste godine, po naređenju Adolfa Ajhmana, svi preostali palanački Jevreji su strpani u vozove za Aušvic[16] Završetak rata je doživelo samo 37 od skoro 300 Jevreja u Bačkoj Palanci, uključujući i kantora Eugena Grosa.

Prvi spomenik postradalim Jevrejima, podignut 1955.
Prvi spomenik postradalim Jevrejima, podignut 1955.

Bačkopalanački Jevreji su, zajedno sa kantorom 1948. odselili u Izrael. Ostali su samo oni koji su ovde živeli u mešovitim brakovima. Sinagoga, za koju se kaže da je bila „impresivna, poznata po svojim galerijama i kovčegu na dva nivoa“[17], porušena je 1956. godine. Na tom mestu je 29. aprila 2007. godine podignuta spomen-ploča[18], na inicijativu Rahel Friš, ćerke kantora Grosa[19].

Spomen-ploča u Žarka Zrenjanina 62. Na ploči je napisano "Jakov Gros" umesto "Eugen Gros". Foto Saša Lazarević
Spomen-ploča u Žarka Zrenjanina 62. Na ploči je napisano „Jakov Gros“ umesto „Eugen Gros“. Foto Saša Lazarević

Jedini autentični materijalni dokaz o postojanju Jevreja je staro Jevrejsko groblje pored Gajdobranskog puta, sa oko 500 grobova, koje je u zadnjih godinu dana obnovljeno i sređeno. Na tom groblju je 20. oktobra 1955. postavljena prva spomen-ploča postradalim Jevrejima Bačke Palanke i okoline. Poslednji Jevrejin-Palančanin sahranjen na tom groblju, Solomon Kon, umro je 20. aprila 1981. godine.

[1] Irena Balat, Dvorac u Čelarevu, Novi Sad, 1989, str 7. [2] Pavle Šosberger, Jevreji u Vojvodini:Kratak pregled istorije Vojvođanskih Jevreja, Novi Sad, 1998. [3] http://en.wikipedia.org/wiki/History_of_the_Jews_in_Austria#Change_in_the_attitude_towards_the_Jews [4] Nikolaus Hepp, 150 Jahre Bačka Palanka. Die Geschichte der drei Schwestergemeinden Palanka bis zur Gegenwart, Novi Vrbas, 1930. [5] Radovan Šunjka, Bačka Palanka u pet vekova, Bačka Palanka, 2009, str. 269. [6] Nikolaus Hepp, 150 Jahre Bačka Palanka. Die Geschichte der drei Schwestergemeinden Palanka bis zur Gegenwart, Novi Vrbas, 1930. [7] Radovan Šunjka, Bačka Palanka u pet vekova, Bačka Palanka, 2009, str. 121 [8] Nikolaus Hepp, 150 Jahre Bačka Palanka. Die Geschichte der drei Schwestergemeinden Palanka bis zur Gegenwart, Novi Vrbas, 1930. [9] Sava Petrić, Građa za istoriju Bačke Palanke, 1976, str. 7. [10] http://elmundosefarad.wikidot.com/nikola-racic-rabin-leopold-fiser [11] Pavle Šosberger, Jevreji u Vojvodini:Kratak pregled istorije Vojvođanskih Jevreja, Novi Sad, 1998. [12] Đorđe Basić, Hronika o oslobodilačkom ratu u Južnoj Bačkoj, Novi Sad, 1969, str. 28. [13] Dennis J. Bauer, A Collection of Genealogical Information of Palankaer-Americans and Related Family Members – 1895 to 2008, Levittown, 2008, str. 25. [14] Dr Jaša Romano: Jevreji Jugoslavije 1941-1945. Žrtve genocida i učesnici Narodnooslobodilačkog rata, Beograd, 1980, str. 155. [15] Jovan Mirković, Žrtve Vojvodine u logorima 1941-1945. prema do sada izvršenoj reviziji popisa 1964. godine, 2005, str. 521. [16] Dennis J. Bauer, A Collection of Genealogical Information of Palankaer-Americans and Related Family Members – 1895 to 2008, Levittown, 2008, str. 28. [18] Radovan Šunjka, Bačka Palanka u pet vekova, Bačka Palanka, 2009, str. 122 [19] „Dnevnik“ od 20. februara 2007.

Posebno se zahvaljujem Čedomiru Milovanoviću iz Zrenjanina na pomoći oko prevoda nemačkih izvora.

Dodaci

Spisak identifikovanih Jevreja i Srba – žrtava Novosadske racije iz Palanke i okoline, sa rednim brojem pod kojim se vode[1]:

30. Almoslino Ženi (62), rođena u Bačkoj Palanci (od oca Filipa), sestra staklara Emila Almoslina, kuvarica
132. Biro Josif-Režo (36), rođen u Bačkoj Palanci (od oca Josifa i majke Rize rođene Berger), suprug Helene-Jelene rođene Nemeš, krojač
165. Boskovic Lili (23), rođena u Bačkoj Palanci
234. Vajnberger Alfred (44), rođen u Obrovcu, opština Bačka Palanka (od oca Rudolfa), činovnik
274. Vajs Irena (13), rođena u Bačkoj Palanci (otac Bela), učenica
276. Vajs Josif (65), rođen u Bačkoj Palanci, tapacirer
283. Vajs Rozalija-Ruža (62) rođena Hofman (u Bačkoj Palanci od oca Hermana), Josifova udovica, domaćica
379. Gajdobranski Vojin (18), rođen u Bačkoj Palanci (od oca Nikole)
380. Gajdobranski Jovan (19), rođen u Bačkoj Palanci (od oca Gojka)
426. Goldštajn Aleksandar (32), rođen u Bačkoj Palanci od oca Leopolda-Lipota i majke Regine, trgovac pamukom (stanovali u Grobljanskoj (danas Novosadskog sajma) ulici)
878. Kolb Zalman-Žigmund (22), rođen u Bačkoj Palanci (od oca Israela i majke Hane), štavljač kože
885. Kolb Sigmund (22), rođen u Bačkoj Palanci (od oca Isidora i majke Malvine), monter
886. Kolb Herman (21), rođen u Bačkoj Palanci, Sigmundov brat
975. Lajner Ignac (69), rođen u Bačkoj Palanci (od oca Emanuila i majke Ruže rođena Špicer), Jolanin suprug, trgovac
985. Laskafeld (Laskofeld) Antonija (78) rođena Lajtner-Litner (u Bačkoj Palanci od oca Geršona i majke Leni rođene Silber), Henrikova supruga, domaćica
1014. Levinger Estera (74), rođena u Bačkoj Palanci (od majke Jelke), udovica, domaćica
1180. Mojzes Gerzon-Geza (54), rođen u Bačkoj Palanci (od oca Ignjata i majke Rozalije-Roze rođene Lajtner), suprug Julijane rođene Škuč, trgovac, ubijen 22. januara
1183. Mojzes Leopold-Leo (51), rođen u Bačkoj Palanci, Gerzonov brat, trgovac
1188. Mojzes Paulina-Paula (66) rođena Cilcer (u Obrovcu, opština Bačka Palanka od oca Vilhelma i majke Neti), domaćica
1316. Pisker Geza (71), rođen u Bačkoj Palanci od oca Gavre, trgovac
1319. Pisker Marko (34), rođen u Novom Sadu (živeo u Bačkoj Palanci)
1320. Pisker Šandor (9), rođen u Bačkoj Palanci
1447. Rutka Antun (26), rođen u Bačkoj Palanci
1603. Tratner Andrija (29), rođen u Bačkoj Palanci od oca Kolomana i majke Ele, činovnik
1607. Trebić Karlo (36), rođen u Bačkoj Palanci od oca Karla i majke Hane rođene Brajner (Trebići su prebegli iz Zagreba)
1608. Trebić Amalia (33), Karlova sestra (rođena u Bačkoj Palanci), kuvarica
1748. Hauzer Jene (39), rođen u Bačkoj Palanci od oca Adolfa i majke Jozefine rođene Šlezinger, službenik (porodica Hauzer je dovedena, ili se zatekla u Novom Sadu)
1749. Hauzer Adolf (53), rođen u Bačkoj Palanci od oca Izidora, farmer
1750. Hauzer Jozefina (56) rođena Šlezinger (u Bačkoj Palanci od oca Vilhelma i majke Ide), farmerka
1776. Hefter Mavro (Martin-Marton-Moric-Mor-Marko) (41), rođen u Bačkoj Palanci, Jakobov brat, vlasnik fabrike četki
1945. Šosberger Bjanka (23), rođena u Bačkoj Palanci
1959. Šosberger Marija (39), rođena u Bačkoj Palanci, Deziderova supruga

U knjizi dr Jaše Romana o jugoslovenskim Jevrejima u Narodnooslobodilačkom ratu spominju se sledeći palanački Jevreji koji su bili aktivni učesnici pokreta otpora:

Abelsberg Š. dr Pavle, lekar iz Subotice. Rođen 1893. u Bačkoj Palanci. Medicinski fakultet završio 1919. u Budimpešti, a zatim specijalizirao otorinolaringologiju. Aprila 1944. interniran od mađarskih fašista u logor u Bačkoj Topoli, gde je vodio logorsku ambulantu, a zatim je odveden u logor u Nemačku, odakle se vratio marta 1945. i stupio u NOV. Bio je lekar Bolničkog centra I i II armije.
Dembic A. dr Andrija, lekar iz Bačke Palanke, rođen 1904. Medicinski fakultet završio 1928. u Beču. U NOV je stupio novembra 1944. Lekar bolnice Vojnog područja Bačke Palanke, a zatim zamenik šefa epidemiološkog odeljenja bolnice Vojne oblasti za Vojvodinu.
Epštajn Šimon – Sima, krznarski pomoćnik iz Bačke Palanke, rođen 1925. Član SKOJ-a. U NOP od 1941. u sastavu udarne grupe. Uhapšen od mađarskih fašista i osuđen na 2 godine i 6 meseci robije. Maja 1943. doveden iz budimpeštanskog zatvora u segedinski zatvor – odeljenje za maloletnike, a juna 1944. odveden u zatvor u Asadu. Noću 28/29. novembra 1944. pobegao iz zatvora, vratio se u Jugoslaviju i stupio u NOV.
Jafa Benjamin, staretinar iz Bačke Palanke. Rođen 1891. Saradnik NOP od početka ustanka. Uhapšen od mađarskih fašista i osuđen na 1 godinu i 6 meseci robije. Februara 1942. doveden u segedinski zatvor, a februara 1943. pušten uslovno na slobodu. Maja 1944. odveden od Nemaca u logor u Aušvicu, gde je stradao.
Orova Arnold, trgovac iz Bačke Palanke, rođen 1877. Saradnik NOP od početka ustank a. Uhapšen od mađarskih fašista i u istražnom zatvoru „Armija“ (Novi Sad) zverski izubijan, tako da je po dovođenju u segedinski zatvor 19. februara 1942. umro od posledica povreda već narednog dana.
Šenk Mavre Ivan – Mišo, učenik iz Novog Sada, rođen 1924. Član SKOJ -a od 1939. Na početku ustanka uključio se u sastav udarne grupe i učestvovao u vršenju sabotaža i diverzija. Septembra 1941. uhapšen od mađarskih fašista i osuđen na 3 godine robije. Odveden u zatvor u Budimpešti, a oktobra 1942. prebačen u segedinski zatvor. Novembra 1943. pušten iz zatvora uslovno, pa se prebacio u Jugoslaviju, gde je stupio u NOV. Izabran za člana MK KPJ Bačka Palanka, a od marta 1944. bio je politički rukovodilac u Bačko-palanačkom odredu. Nosilac Partizanske spomenice 1941.
Štajn ing. Tibor, iz Bačke Palanke. U NOP od 1941. Prilikom provale u Pokretu uhapšen od mađarskih fašista i osuđen na robiju. Odveden na prisilan rad u Ukrajinu, gde je stradao 1943.
Štern Vilima Ivica, učenik iz Osijeka. Rođen 1927. u Bačkoj Palanci. Po kapitulaciji Jugoslavije prebegao u Dalmaciju, odakle je interniran od Italijana početkom juna 1943. u logor na Rabu. Po oslobođenju iz logora stupio septembra 1943. u NOV. Borac u Daljskom partizanskom odredu. Poginuo krajem 1943. prilikom napada odreda na oklopni neprijateljski voz. Sahranjen u Podgorju (Slavonija).
Štern Vilima Zvonko, učenik iz Osijeka. Rođen 1928. u Bačkoj Palanci. Po dolasku ustaša na vlast prebegao u Dalmaciju, odakle je interniran početkom
juna 1943. u logor na Rabu. Po oslobođenju iz logora stupio septembra 1943. u NOV. Borac u Osječkoj brigadi, a zatim vojni rukovodilac.

Popis preživelih Jevreja u Jugoslaviji popisanih do juna 1945, prema sajtu El Mundo Safard. Popisivani su po mestima u kojima su se zatekli u trenutku pravljenja spiska.

Bačka Palanka – preživeli

Berger Marko, 1923, radnik, sada u Armiji
Epštajn Elvira, 1928, Bačka Palanka, domaćica
Epštajn Simon I, 1925, Bačka Palanka, krznar
Epštajn Simon II, Bačka Palanka, 1925, mehaničar
Goldštajn Ela, 1923, Bačka Palanka, domaćica
Gros Aleksandar, 1929, Bačka Palanka, student
Gros Editta, 1936, Bačka Palanka, student
Gros Erne, 1925, radnik, sada u Armiji
Gros Eugen, 1899, rabin
Gros Lili, 1930, Bačka Palanka, student
Hauzer Franciska, 1916, službenik
Hauzer Marija, 1910, domaćica
Heršković Jaša, svešteno lice
Heršković Jolan, 1896, domaćica
Heršković Ladislav, 1927, Bačka Palanka, šegrt
Hofman Herman, 1927, Bačka Palanka, bravar
Hofman Leopold, 1884, Bačka Palanka, obućar
Hofman Marija, 1891, Pivnice, domaćica
Hofman Pepi, 1914, Bačka Palanka, domaćica
Jafa Cili, 1904, trgovac
Jafe Aron, 1925, Bačka Palanka
Kirc Zlatica, 1882, domaćica
Kolb Terez, 1925, Bačka Palanka, domaćica
Kon Iren, 1914, Bačka Palanka, domaćica
Kon Jakob, Bačka Palanka, 1875/1881. obućar
Kon Roza, 1882/1886, Bačka Palanka, domaćica
Niderlender Nina, 1924, Bačka Palanka, domaćica
Rajter Erna, 1922, Bačka Palanka, službenik
Rajter Ervin, 1927, Bačka Palanka, bravar, sada u Armiji
Rajter Jolan, 1897, Tovarisevo, domaćica
Rajter Josip, 1895, Bačka Palanka, bravar
Sekelj Flora, 1881, Bukin, domaćica
Štrasberger Marta, krojačica
Urman Manci, 1918, radnik

(Stefan Gužvica)

Pročitajte i ovo

Tarzan, izgleda, ipak nije bio deran palanački

Varoši veličine i duha palanke, pa tako i ove bačke, sačuvale su narativnu istoriju koja …

One comment

  1. Hvala vam za ovaj predivan clanak.

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.